เมื่อประเทศไทยขาดแคลนช่างอนุรักษ์ สิ่งที่กำลังขาดอาจไม่ใช่แค่ “คนทำงาน” แต่คือ “คนที่รู้ว่าควรทำอย่างไร”

เมื่อพูดถึงการขาดแคลนช่าง เราอาจนึกถึงปัญหาว่าไม่มีคนมาทำงาน

แต่สำหรับงานบางประเภท ปัญหาอาจลึกกว่านั้น

เพราะสิ่งที่ขาดไม่ได้มีเพียง “จำนวนคน” แต่อาจเป็นคนที่มีทั้งฝีมือ ความเข้าใจวัสดุ และรู้ว่าควรจัดการกับสิ่งที่อยู่ตรงหน้าอย่างไร

เรื่องนี้เห็นได้จากปัญหาที่เกิดขึ้นกับงานอนุรักษ์ของประเทศไทย

ประเทศไทยเคยมีการระบุว่า “ขาดแคลนช่างอนุรักษ์”

ในปี พ.ศ. 2563 กรมพัฒนาฝีมือแรงงาน กระทรวงแรงงาน ร่วมกับกรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ดำเนินโครงการสร้างอาชีพช่างอนุรักษ์โบราณสถานในประเทศ

เหตุผลสำคัญประการหนึ่งที่หน่วยงานภาครัฐกล่าวถึง คือประเทศไทยยังขาดแคลนช่างอนุรักษ์ที่มีฝีมือและมีความเข้าใจกระบวนการแบบโบราณและวัสดุแบบเก่า ส่งผลให้การซ่อมแซม ฟื้นฟู และอนุรักษ์ทำได้ยาก

ความร่วมมือดังกล่าวครอบคลุมถึงการฝึกอบรม ช่างอนุรักษ์สถาปัตยกรรมประเภทไม้ ด้วย โดยผู้เข้าฝึกต้องผ่านการทดสอบมาตรฐานฝีมือแรงงานแห่งชาติ สาขาช่างไม้ก่อสร้าง ระดับ 1 ก่อน และเรียนรู้ตั้งแต่การสำรวจและบันทึกสภาพโบราณสถาน การประเมินความเสียหาย การวางแผน ตลอดจนเทคนิคการอนุรักษ์เชิงป้องกันและการบำรุงรักษา

ในช่วงที่รายงานข่าวดังกล่าว มีผู้ผ่านการฝึกอบรมช่างอนุรักษ์สถาปัตยกรรมประเภทไม้ 20 คน และมีแผนพัฒนาหลักสูตรในสาขาต่าง ๆ รวมถึงงานช่างไม้ต่อไป

ข้อมูลนี้ไม่ได้หมายความว่า “ประเทศไทยกำลังไม่มีช่างไม้”

แต่กำลังบอกบางอย่างที่น่าสนใจกว่านั้น

การมีคนที่ทำงานไม้ได้ กับการมีคนที่มีความรู้เพียงพอสำหรับงานไม้เฉพาะทาง อาจไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

เพราะงานฝีมือไม่ได้มีเพียง “วิธีทำ”

ลองนึกถึงไม้เก่าชิ้นหนึ่ง

สำหรับคนทั่วไป สิ่งที่เห็นอาจเป็นเพียงไม้ที่ผ่านการใช้งานมาแล้ว

แต่สำหรับคนที่ทำงานกับไม้มานาน สิ่งที่ต้องพิจารณาอาจมีมากกว่านั้น ตั้งแต่สภาพของเนื้อไม้ ร่องรอยเดิม ความเหมาะสมในการนำไปใช้งาน ไปจนถึงวิธีจัดการกับวัสดุแต่ละชิ้น

นี่คือความแตกต่างระหว่างการมี “แรงงาน” กับการมี “ความรู้ในตัวคน”

เครื่องมือสามารถซื้อใหม่ได้
เครื่องจักรสามารถพัฒนาให้เร็วขึ้นได้
กระบวนการบางอย่างสามารถเขียนเป็นคู่มือได้

แต่ความสามารถในการมองวัสดุแล้วรู้ว่าจะจัดการกับมันอย่างไร ต้องเกิดจากทั้งความรู้ การฝึก และประสบการณ์

แล้วถ้าคนที่มีความรู้นั้นหยุดทำงาน ความรู้อยู่ที่ไหน?

นี่อาจเป็นคำถามที่สำคัญกว่าคำถามว่า

“ประเทศไทยเหลือช่างไม้อีกกี่คน?”

เพราะจำนวนช่างเพียงอย่างเดียวอาจไม่ได้บอกว่า ความรู้ของช่างกำลังถูกส่งต่อหรือไม่

คนรุ่นหนึ่งอาจรู้จากการทำงานมาหลายสิบปีว่าไม้ลักษณะหนึ่งควรใช้อย่างไร ปัญหาแบบหนึ่งควรแก้ตรงไหน หรือขั้นตอนบางอย่างไม่ควรเร่งแม้เครื่องจักรจะทำให้เร็วขึ้นได้

แต่ถ้าความรู้เหล่านั้นอยู่กับคนเพียงคนเดียว เมื่อเขาหยุดทำงาน ความรู้นั้นก็อาจหยุดไปพร้อมกับเขา

ดังนั้นการสืบทอดงานช่างจึงไม่ได้หมายถึงเพียงการหาคนใหม่เข้ามาทำงานแทนคนเดิม

แต่หมายถึงการทำให้ ความรู้ยังเดินทางจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งได้

การสืบทอดจึงต้องมีทั้ง “คนเรียน” และ “พื้นที่ให้เรียน”

ทักษะงานช่างจำนวนมากไม่ได้เกิดขึ้นจากการฟังคำอธิบายเพียงครั้งเดียว

ต้องได้เห็น
ได้ลองทำ
ได้ทำผิด
ได้ถาม
และได้ทำงานร่วมกับคนที่มีประสบการณ์

การสร้างช่างรุ่นต่อไปจึงต้องมีมากกว่าหลักสูตรหรือคู่มือ แต่ต้องมีพื้นที่ที่ทำให้ความรู้ถูกใช้งานจริงอย่างต่อเนื่อง

สำหรับบ้านสล่าไม้ เรามองเรื่องนี้ผ่านการทำงานร่วมกันของช่างไม้ท้องถิ่น ทีมคนรุ่นใหม่ นักออกแบบ และทีมผลิต

เพราะตราบใดที่ยังมีงานจริงให้ทำ ความรู้ของช่างก็ยังมีพื้นที่ให้ถูกใช้ ถูกถาม และถูกส่งต่อ

เฟอร์นิเจอร์หนึ่งชิ้น จึงอาจมีความหมายมากกว่าสิ่งของหนึ่งชิ้น

เมื่อเกิดงานหนึ่งงาน สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้มีเพียงเฟอร์นิเจอร์ที่เสร็จขึ้นมาหนึ่งชิ้น

งานนั้นทำให้ช่างได้ใช้ความรู้
ทำให้คนรุ่นใหม่มีโอกาสเรียนรู้
ทำให้ประสบการณ์ยังถูกนำมาใช้แก้ปัญหาจริง
และทำให้อาชีพยังสามารถสร้างรายได้ให้กับคนที่อยู่ในระบบงานไม้

นี่เป็นเหตุผลที่บ้านสล่าไม้มองลูกค้ามากกว่าการเป็นเพียงผู้ซื้อเฟอร์นิเจอร์

ทุกครั้งที่เกิดงานขึ้น ความรู้ของช่างก็มีโอกาสถูกใช้อีกครั้ง

และตราบใดที่ความรู้นั้นยังถูกใช้
มันก็ยังมีโอกาสถูกส่งต่อ

คำถามอาจไม่ใช่เพียงว่า “ช่างไม้จะหายไปไหม?”

แต่อาจเป็นว่า ถ้าช่างรุ่นหนึ่งหยุดทำงาน เราจะทำอย่างไรให้สิ่งที่เขารู้ไม่หยุดไปพร้อมกัน?

ประเทศไทยมีหลักฐานแล้วว่า งานอนุรักษ์บางประเภทต้องการช่างที่ไม่ได้มีเพียงฝีมือ แต่ต้องเข้าใจกระบวนการดั้งเดิมและวัสดุเก่าด้วย

สำหรับ สล่าไม้ สตูดิโอ เรื่องนี้ทำให้เราเห็นคุณค่าของสิ่งที่อยู่ใกล้ตัวมากขึ้น

ช่างหนึ่งคนไม่ได้มีเพียงสองมือสำหรับทำงาน

แต่มีความรู้ที่สะสมมาจากงานจำนวนมากอยู่ในสองมือนั้นด้วย

การทำให้อาชีพช่างเดินต่อไป จึงไม่ใช่เพียงการรักษาอาชีพหนึ่งเอาไว้

แต่คือการทำให้ความรู้ที่เคยเดินทางมาถึงคนรุ่นเรา ยังสามารถเดินทางต่อไปถึงคนรุ่นถัดไปได้